Samarkand và ván cờ quyền lực: FIDE bầu chủ tịch giữa khoảng trống mang tên Carlsen

Ngày 26 tháng 9, tại Samarkand, đại diện các liên đoàn cờ vua quốc gia sẽ giơ thẻ biểu quyết chọn chủ tịch FIDE nhiệm kỳ mới. Không có đồng hồ cờ nào được bấm. Không có bàn đấu nào được dựng lên. Vậy mà đây lại là ván cờ hệ trọng nhất của môn thể thao này trong nhiều năm trở lại.

Tôi nhớ tháng 3 năm 2026, khi mọi giải đấu hoãn vì dịch và tôi đóng cửa căn hộ ở Bình Dương suốt hai tuần. Sáu mươi ngày nghe lại băng ghi hình, tôi tưởng tượng ra tiếng hò reo của những chiếc ghế trống. Khi không có khán giả, cờ vua trở về với tiếng thở của chính nó. Tiếng thở ấy, nghe thật kỹ, là tiếng của những con người đang tranh nhau quyền định nghĩa môn chơi này là gì.

Ba doanh nhân và một chiếc ghế bỏ trống

Cuộc đua năm nay có ba cái tên. Wadim Rosenstein, doanh nhân người Đức, người sáng lập kiêm chủ tịch WR Chess — đơn vị đứng sau nhiều giải đấu đỉnh cao. Jan Henric Buettner, cũng là doanh nhân Đức, gắn với hệ sinh thái Freestyle Chess. Và Timur Turlov, doanh nhân người Kazakhstan. Cả ba đều đến từ ngoài bộ máy hành chính cờ vua.

Đương kim chủ tịch Arkady Dvorkovich rút lui sau khi bị đưa vào danh sách trừng phạt của Liên minh châu Âu. Quyền lực tối cao của làng cờ đang chuyển giao dưới sức ép địa chính trị.

Trong bài phỏng vấn Reuters công bố ngày 18 tháng 9, Rosenstein khẳng định ông có “quan hệ tốt nhất với Magnus Carlsen và Hikaru Nakamura” trong số các ứng viên, và đặt mục tiêu đưa Carlsen trở lại vòng tranh ngôi vô địch cờ tiêu chuẩn. Đó là phát biểu của một ứng viên đang vận động, chưa phải một thỏa thuận đã ký. Tháng 7 năm 2026, Carlsen tuyên bố không bảo vệ ngôi vương ở giải vô địch thế giới 2026. Từ đó, chiếc ghế cao nhất của cờ tiêu chuẩn tồn tại mà thiếu vắng kỳ thủ số một thế giới.

Đằng sau tấm huy chương là bài toán định dạng

Hai thập niên bình luận và viết về cờ dạy tôi một điều: bảng xếp hạng cho biết ai đang mạnh, còn điều lệ giải cho biết ai đang nắm quyền. Hệ số Elo của Carlsen hiện quanh ngưỡng 2830, anh từng chạm 2882 vào tháng 5 năm 2026. Nakamura giữ vị trí số hai thế giới với hệ số khoảng 2790 đến 2800, đỉnh cao cá nhân 2816 vào năm 2026. Các chỉ số này ở dạng ước tính và đang chờ kiểm chứng độc lập.

Điều đáng nói nằm ở chỗ khác. Hai kỳ thủ giá trị nhất của làng cờ đang ngồi ngoài hoặc sát rìa vòng tranh ngôi vô địch cổ điển. Carlsen ngày càng dành thời gian cho những định dạng khác, nơi khán giả đông hơn và hợp đồng tài trợ ngắn hơn nhưng dày hơn.

Freestyle, biến thể xáo trộn vị trí xuất phát, làm giảm giá trị của khối lượng khai cuộc đã học thuộc. Với một kỳ thủ đầu tư nhiều năm vào cơ sở dữ liệu khai cuộc, đó là một cuộc đàm phán lại toàn bộ giá trị bản thân. Cờ nhanh, cờ chớp và cờ trực tuyến có phương sai lớn hơn, vòng đời ngắn hơn và khả năng thương mại hóa cao hơn hẳn cờ tiêu chuẩn — nơi tỷ lệ hòa cao và nhịp truyền thông chậm.

Tôi từng bình luận các trận chung kết cờ cho VTC những năm cuối thập niên 2026. Hồi đó, một ván tiêu chuẩn kéo dài sáu giờ vẫn giữ được khán giả, vì người xem đến để chứng kiến sự kiên nhẫn. Bây giờ người xem đến để chứng kiến khoảnh khắc. Hai thứ đó không cùng một loại hợp đồng.

Rosenstein nói ngôi vô địch cờ tiêu chuẩn phải tiếp tục là danh hiệu danh giá nhất. Đó là lập luận về uy tín, chưa phải lập luận về sức cạnh tranh. Không ai trong cuộc đua này dám nói cờ tiêu chuẩn hấp dẫn hơn; họ chỉ nói nó quan trọng hơn. Sự tách rời giữa “ai giỏi nhất” và “ai đang giữ ngôi” đang rộng ra, và đó là vấn đề cấu trúc, không phải vấn đề truyền thông.

Cùng lúc, hồ sơ Nga vẫn treo lơ lửng. Tháng 6 vừa qua, FIDE tạm đình chỉ Liên đoàn Cờ vua Nga vì không tuân thủ đúng thời hạn phán quyết của Tòa Trọng tài Thể thao (CAS) liên quan đến việc sáp nhập các tổ chức từ những vùng lãnh thổ Ukraine đang bị chiếm đóng. Rosenstein cam kết tuân theo phán quyết CAS, với lập luận rằng không có đường vòng nào khác. Đây là điểm ít gây tranh cãi nhất trong cương lĩnh của ông.

Song song đó, ứng viên này đề xuất nhân viên FIDE không được làm việc đồng thời cho các tổ chức cờ vua tư nhân. Một quy tắc chống xung đột lợi ích nhìn qua thì mạnh. Nhưng chính ông là người sáng lập và chủ tịch WR Chess, từng điều hành WR Group với các dự án logistics, chứng nhận và dầu khí tại Nga, được nói là đã dừng sau các lệnh trừng phạt năm 2026. Việc áp dụng quy tắc ấy cho chính người đề xuất nó là điều mà bài phỏng vấn để ngỏ.

Còn một dữ kiện khô khan mà tôi cho là quan trọng nhất: theo chính lời ứng viên, bên trong làng cờ chỉ có vài nhà tài trợ. Một môn chơi được hàng trăm triệu người biết đến, nhưng chỉ vài thương hiệu trả tiền.

Góc nhìn ngược: FIDE cần Carlsen hơn Carlsen cần FIDE

Dư luận đang đọc câu chuyện theo hướng một ứng viên mạnh sẽ đưa ngôi sao lớn trở về. Chiều ngược lại mới là chiều thật. FIDE không thể bắt một kỳ thủ đăng ký dự vòng loại; tổ chức này chỉ có thể sửa đường vào, mở thêm suất đặc cách hoặc thiết kế ưu đãi thương mại. Một lời hứa không có cơ chế thì vẫn là một lời hứa.

Điều đó tạo ra một tình thế bất đối xứng. Nếu Carlsen tiếp tục vắng mặt, trần thương mại của ngôi vô địch cổ điển vẫn bị chặn. Nếu anh trở lại, khả năng cao anh trở lại theo những điều kiện do anh đặt ra, trong đó có việc định dạng phải được đối xử công bằng hơn.

Ở một tầng khác, cả ba ứng viên đều là doanh nhân sở hữu tài sản trong ngành cờ. Ban lãnh đạo mới sẽ là những người vừa điều hành thể chế, vừa tổ chức giải đấu. Lập luận “quản lý tải trọng để bảo vệ kỳ thủ” nghe rất nhân văn, và tôi tin là có phần thật. Nhưng nhìn vào lịch thi đấu mấy mùa gần đây, tôi thấy lịch dày lên chứ không thưa đi. Việc mở rộng định dạng đang tạo thêm chỗ cho các tour giao hữu và sự kiện thương mại nhiều hơn là trả lại thời gian nghỉ cho người chơi.

Anh ấy không còn ngồi vào chiếc ghế vô địch, nhưng từng nước đi vẫn là một câu chuyện chưa kể. Ván đấu kết thúc, nhưng tiếng vỗ tay vẫn còn vang trong ký ức tôi.

Điều còn lại sau lá thẻ biểu quyết

Ngày 26 tháng 9, các liên đoàn sẽ chọn một cái tên. Thứ thực sự được bỏ phiếu là câu trả lời cho vấn đề lớn hơn: một thể chế có giữ được ý nghĩa của môn chơi khi ngôi sao lớn nhất của nó không còn cần đến thể chế ấy hay không. Tuổi tác không tắt đi tình yêu bàn cờ, chỉ đổi màu thôi, và các thể chế cũng vậy. Nếu ban lãnh đạo mới chứng minh được rằng giải đấu cổ điển vẫn tạo ra những khoảnh khắc khiến người ta nín thở, thì chuyện Carlsen trở lại hay không sẽ thành chuyện phụ. Còn nếu không, lá thẻ ở Samarkand chỉ đổi người ngồi, chứ không đổi được thế cờ.