Phân tích võ thuật Việt Nam và căn bệnh của những khung phân tích rỗng

Quán cà phê ven sông Hàn đóng cửa lúc mười một giờ đêm, còn tôi ngồi lại thêm hai mươi phút với một tệp tài liệu mở trên màn hình. Đó là một bản phân tích chuyên sâu tám chiều về võ thuật, dài hơn hai nghìn chữ, dựng theo một khung chặt đến mức mỗi ô, mỗi bảng, mỗi nhánh đều có chỗ đứng rõ ràng. Bảng đánh giá kỹ thuật – chiến thuật. Ma trận rủi ro sức khỏe. Sơ đồ truyền dẫn ngành. Danh mục thuật ngữ chuyên môn ở cuối. Nếu chỉ liếc qua phần cấu trúc, người ta sẽ nghĩ đây là sản phẩm của một ban biên tập nghiêm túc, có quy trình, có người kiểm, có người chịu trách nhiệm.

Rồi tôi đọc từng dòng. Gần như mọi ô đều để trống, và trong tất cả các ô trống ấy chỉ có một dòng chữ lặp lại đến mòn mắt: “N/A — insufficient information”. Không tên võ sĩ. Không tên giải. Không tên liên đoàn. Không ngày tháng. Không một điểm thông tin nào được trích ra. Ở cuối văn bản, phần “Information Points” ghi đúng bốn chữ: danh sách rỗng, không mục nào. Dòng cảnh báo đầu tiên thì được tick chọn kèm một câu ghi chú lạnh ngắt: tuyên bố về sức mạnh thiếu dữ liệu để hậu thuẫn — hiển nhiên đúng, vì không có tuyên bố nào và cũng chẳng có dữ liệu nào để hậu thuẫn.

Tôi ngồi nhìn cái khung ấy rất lâu. Một nhà thờ bằng giàn giáo, dựng tới nóc, không một viên gạch. Không ai giận dữ, không ai xin lỗi, không ai lấp liếm. Và chính vì nó trung thực đến mức gần như phũ phàng, nó nói được một điều về làng võ Việt Nam mà hơn hai mươi năm cầm bút tôi vẫn luôn lảng tránh mỗi khi ngồi xuống viết.

Tài liệu này không phải một bản tin. Nó là một quy trình. Nó có giai đoạn một, giai đoạn hai, có người yêu cầu, có người thực hiện, có người kiểm tra. Và nó thất bại ở đúng cái bước mà chúng ta — những người viết về võ — thất bại mỗi ngày: bước phân loại bộ môn.

Người ta vẫn nghĩ phân tích thể thao là chuyện của số liệu, của biểu đồ, của những phần trăm kiểm soát bóng được tô màu. Tôi thì nghĩ phân tích bắt đầu từ một câu hỏi đơn giản hơn nhiều, câu hỏi mà không ai muốn hỏi vì nó nghe có vẻ ngây ngô: chúng ta đang nói về môn gì?

Khi khung phân tích không biết mình đang phân tích cái gì

Trong tài liệu nội bộ đó, phần nhãn lĩnh vực ghi đúng hai chữ: martial arts. Hết. Không có dòng nào trả lời câu hỏi tiếp theo, câu hỏi mà mọi tòa soạn ở Việt Nam đều né vì nó kéo theo quá nhiều việc: đây là võ thuật thi đấu hiện đại, là võ cổ truyền biểu diễn, hay là tán thủ?

Đó là một sự nhập nhằng không hề vô hại. Nó quyết định toàn bộ hệ hình phân tích phía sau. Nếu chủ thể là một trận MMA, người ta đọc bằng tỷ lệ kết thúc sớm, bằng khả năng chống đấu vật, bằng chất lượng đường đánh. Nếu chủ thể là quyền anh chuyên nghiệp, người ta đọc bằng số hiệp, bằng khả năng hấp thụ đòn, bằng cách một tay đấm bảo toàn sức lực qua từng hiệp. Nếu chủ thể là taolu — bài quyền biểu diễn — thì toàn bộ ngôn ngữ ấy vô nghĩa. Ở taolu, người ta chấm bằng độ khó động tác, bằng độ ổn định của thân pháp, bằng những lỗi bị trừ đến nửa điểm, và bằng một thứ cực kỳ khó diễn đạt: khí thế của bài quyền.

Đem hệ hình của MMA áp lên một bài quyền cổ truyền thì kết quả không phải là sai một chút. Kết quả là sai từ gốc, sai có hệ thống, và sai một cách tự tin. Người viết sẽ đi tìm “thành tích đối đầu” của một võ sĩ biểu diễn, sẽ đi tìm “tỷ lệ kết thúc” của một người chưa từng bước lên đài đối kháng, rồi khi không tìm thấy sẽ kết luận rằng dữ liệu còn thiếu. Dữ liệu không thiếu. Người đọc đang cầm nhầm thước.

Bước phân loại bộ môn là bước duy nhất không thể bỏ qua, vì nó quyết định toàn bộ ngôn ngữ đo lường phía sau — sai ở đây thì mọi kết luận rút ra đều sai một cách rất tự tin.

Ở Việt Nam, sự nhập nhằng này có gốc rễ lịch sử. Làng võ nước ta vốn dày đặc môn phái, mỗi phái có cách đếm đòn, cách gọi tên thế, cách tính công phu riêng. Rồi tới lượt sanda, võ cổ truyền thi đấu, wushu, Muay, quyền anh, và mới nhất là MMA. Tất cả cùng tồn tại trên một mặt báo, dưới cùng một chữ “võ”, và bị đối xử như thể chúng dùng chung một luật chơi. Chúng không dùng chung luật chơi. Một trọng tài sanda tính điểm đá trúng và đẩy ngã theo cách hoàn toàn khác một giám định taolu chấm một thế ngã bị mất thăng bằng. Một võ sĩ MMA xuống cân bằng phòng xông hơi khô, trong khi một võ sĩ biểu diễn xuống sức để giữ được độ cao của cú nhảy. Cùng gọi là “xuống cân”, nhưng cơ thể chịu hai loại tổn thương khác nhau, và người viết có trách nhiệm phân biệt hai loại tổn thương đó.

Khi bước phân loại bị bỏ trống, mọi chiều phân tích phía sau sụp theo. Chiều luật lệ sụp trước tiên, vì luật biểu diễn và luật đối kháng nằm ở hai thế giới. Chiều sức khỏe sụp ngay sau đó, vì bệnh nền của một người quay 360 độ ba trăm ngày mỗi năm khác hoàn toàn bệnh nền của một người ăn đòn vào đầu. Chiều tài chính sụp tiếp, vì hợp đồng của một võ sĩ đài chuyên nghiệp và suất tập huấn của một tuyển thủ đội tuyển quốc gia không cùng một hệ thống kế toán. Và chiều kể chuyện sụp cuối cùng, cái chiều mà tôi quan tâm nhất, vì không có chủ thể thì không có nhân vật, không có nhân vật thì không có câu chuyện, không có câu chuyện thì người viết buộc phải nhồi tính từ vào chỗ đáng lẽ phải là con người.

Ba lỗi, một khuôn mặt

Nhìn lại văn bản rỗng ấy, tôi nhận ra nó phơi ra ba lỗi rất cụ thể, và cả ba đều đang tồn tại trong cách chúng ta đưa tin võ thuật hằng ngày.

Lỗi thứ nhất là không trích được điểm thông tin nào. Trong nghề của chúng tôi, đơn vị nhỏ nhất của một bài phân tích có giá trị là một sự kiện kiểm chứng được: một cái tên, một con số, một ngày, một quyết định, một lần thay huấn luyện viên, một lần lên đai, một lần mất đai. Không có những đơn vị ấy, bài viết chỉ còn là hơi nước. Tôi đã từng làm việc với những phóng viên trẻ ở Đà Nẵng, đưa cho họ một trận đấu và yêu cầu liệt kê ra năm sự kiện có thể đem ra tòa. Có người ngồi hai tiếng đồng hồ và trả về đúng ba gạch đầu dòng, trong đó hai gạch là cảm nhận cá nhân. Đó không phải lỗi của họ. Đó là lỗi của một nền đào tạo dạy người ta viết cảm nhận trước khi dạy người ta ghi chép.

Lỗi thứ hai là không trích được thực thể nào. Không tên võ sĩ, không tên võ đường, không tên huấn luyện viên, không tên liên đoàn, không tên ban tổ chức. Một bản phân tích không có thực thể giống như một bản đồ không có tọa độ: đẹp, cân đối, và hoàn toàn không dùng được để đi đâu cả.

Lỗi thứ ba, và là lỗi nặng nhất, là không xác định được lớp chủ thể. Nhãn vẫn chỉ là “võ thuật”, và vì thế mà ngay cả khung phân tích đúng cũng không xác định được. Đây là điểm tôi muốn nói chậm, vì nó là điểm mà người trong nghề hay bỏ qua nhất: chọn sai khung không phải là chuyện nhỏ. Nó giống như đọc kết quả một giải bơi bằng hệ thống tính điểm của điền kinh đường chạy. Thời gian vẫn là thời gian, nhưng ý nghĩa của từng phần mười giây thì khác hoàn toàn.

Một văn bản rỗng thì không gây hại, vì nó tự nhận mình rỗng. Một văn bản đầy ắp chữ nghĩa nằm trong khung sai thì mới gây hại, vì người đọc tin nó.

Tôi đã thấy cảnh đó rất nhiều lần, và lần nào cũng buốt. Những bài viết chê một võ sĩ “thiếu nền tảng đối kháng” khi người ta là nhà vô địch biểu diễn quyền. Những bài viết gọi một huấn luyện viên võ cổ truyền là “hết thời” chỉ vì học trò của ông không thắng trên đài MMA. Những bài viết khen một võ sĩ MMA “đẹp như múa” khi anh ta đang cố gắng giữ thăng bằng trong một thế vật bị khoá. Tất cả đều bắt nguồn từ một chỗ: người viết không tự hỏi mình đang xem môn gì.

Ngồi trên khán đài Moscow, tôi học được cách lắng nghe bằng mắt và nhìn bằng tai — và tôi mang cách ấy về với những đấu trường nhỏ hơn, gần hơn, nơi tiếng thở của người vào đài nói nhiều hơn bất kỳ bảng thành tích nào.

Cái bẫy của sự đầy đủ

Có một điều dễ bị hiểu sai về văn bản rỗng kia: người ta thường đọc nó như một thất bại cần che giấu. Nhưng theo dõi quy trình này, tôi thấy nó là một trong những văn bản trung thực nhất mà tôi từng đọc trong ngành.

Nó không bịa ra một võ sĩ để lấp ô trống. Nó không gán một con số cho một trận đấu không tồn tại. Nó không nhân cách hóa một chỉ số để câu người đọc. Nó dừng lại, đúng chỗ cần dừng, và ghi rõ: không đủ thông tin để đánh giá. Trong cái thời mà mọi bài phân tích đều phải có kết luận, phải có dự đoán, phải có “ba kịch bản”, việc dừng lại là một hành vi gần như phản nghề nghiệp. Và nó đúng.

Nghề của tôi dạy tôi một điều ngược lại với bản năng: độ trống của một kết luận không đồng nghĩa với độ vô giá trị của kết luận ấy. Trong phân tích rủi ro, “không xác định được” và “không có rủi ro” là hai trạng thái khác nhau hoàn toàn, và đánh đồng hai trạng thái này là lỗi chết người. Một võ sĩ chưa từng được kiểm tra chấn thương não không phải là một võ sĩ an toàn. Một võ đường không có hồ sơ xuống cân không phải là một võ đường làm đúng quy trình. Văn bản rỗng nói chính xác điều đó: nó không xác nhận rủi ro, và nó cũng không xoá bỏ rủi ro.

Tôi đã mang cái nguyên tắc ấy vào những chuyến đi của mình, và nó thay đổi cách tôi ngồi ở sân. Năm 2026, khi CLB SHB Đà Nẵng chìm trong cuộc khủng hoảng tụt hạng với vỏn vẹn mười hai điểm sau hai mươi hai vòng, tôi đã định viết một bài phân tích về chiến thuật phòng ngự. Rồi tôi nhận ra tôi chưa có gì cả: chưa có tên người, chưa có lời kể, chưa có một buổi tập nào tôi được ngồi xem. Tôi gác bài ấy lại, dựng một buổi nói chuyện nhỏ ở quán cà phê ven sông Hàn, mời cựu danh thủ, hội cổ động viên và cả lãnh đạo đội ngồi cùng một bàn. Khi sân Hòa Xuân vỡ òa trong nước mắt, tôi hiểu thương hiệu không phải là logo mà là niềm tin. Và tôi hiểu thêm một điều nữa: cái buổi nói chuyện ấy trở thành một bài báo tốt chỉ vì tôi chịu dừng lại khi mình chưa có dữ liệu.

Mùa dịch, sân vắng tanh, nhưng tôi chưa bao giờ nghe rõ tiếng trái tim người hâm mộ đến thế. Cầu thủ tập trên mặt sân phủ bụi, không khán giả, không tiếng hô, tinh thần rơi xuống như một thanh xà bị tháo chốt. Tôi đi ghi âm lời cổ vũ của cổ động viên, ghép thành băng phát trong những buổi tập riêng. Người giữ khung thành năm ấy kể với tôi rằng băng ghi âm ấy kéo anh qua một giai đoạn trầm cảm. Không có chỉ số nào đo được điều đó. Không có ma trận rủi ro nào dự báo được điều đó. Nhưng nó có thật, và nó diễn ra trong im lặng, đúng cái kiểu mà những chiều phân tích đẹp đẽ nhất thường bỏ sót.

Vì sao làng võ Việt Nam đặc biệt dễ rỗng

Có một lý do khiến võ thuật Việt Nam rơi vào cái bẫy rỗng nhiều hơn bóng đá, nhiều hơn bơi lội, nhiều hơn điền kinh.

Bóng đá có một hệ thống dữ liệu tập trung. Từng đường chuyền, từng pha tranh chấp, từng mét chạy đều được ghi lại và bán cho các nhà cung cấp dữ liệu. Điền kinh có đồng hồ và thước. Bơi lội có bảng điện tử. Võ thuật thì không có một hệ thống chung nào cả, và đó vừa là điểm yếu vừa là điểm mạnh.

Ở võ cổ truyền, dữ liệu nằm trong sổ tay của các võ sư. Tôi từng ngồi với một người thầy ở Quảng Nam, ông mở ngăn kéo và lấy ra mấy cuốn vở đã ố, trong đó ghi tên học trò, ngày nhập môn, bài quyền đã học, và ghi chú về thể trạng. Đó là một cơ sở dữ liệu hoàn chỉnh, chỉ có điều nó không nằm trên máy chủ nào. Khi ông mất, dữ liệu ấy phân tán vào trí nhớ của vài người học trò, rồi loãng dần. Nhiều tài liệu về các môn phái Việt Nam ở nước ngoài vẫn ghi những dòng ngắn ngủi về các võ sư ở miền Trung, và phần lớn những dòng ấy không có ngày tháng.

Ở sanda và võ cổ truyền thi đấu, dữ liệu có nhưng không ai gom. Ban tổ chức biết ai thắng, biết tỷ số từng hiệp, biết ai bị cảnh cáo. Nhưng sau khi giải kết thúc, những mảnh giấy ấy thường đi theo người cầm. Không có kho chung, nên không có lịch sử đối đầu, nên không có phân tích theo thời gian, nên người viết chỉ còn cách hỏi lại bằng miệng.

Ở MMA Việt Nam, mọi thứ mới mẻ hơn. Trong khoảng mười năm trở lại đây, các giải MMA trong nước mọc lên, các phòng tập mở ra, và tầng lớp võ sĩ trẻ bắt đầu có thu nhập từ thi đấu. Đây là một trong những chuyển động đáng mừng nhất của thể thao Việt Nam mà báo chí vẫn chưa theo kịp. Và cũng chính vì chưa theo kịp, người ta dễ đưa tin về nó bằng những khung hình có sẵn từ bóng đá: một đội hình, một huấn luyện viên trưởng, một chiến thuật, một mùa giải có thứ hạng. Những khung ấy dùng được một phần, phần còn lại bị ép vào và biến dạng.

Quyền anh cũng vậy. Quyền anh nghiệp dư theo luật Olympic và quyền anh chuyên nghiệp có cùng cú đấm nhưng khác nhau ở cách tính điểm, ở số hiệp, ở cách người ta lấy lại sức giữa hiệp. Viết một bài về một tay đấm nghiệp dư bằng ngôn ngữ của quyền anh chuyên nghiệp là gieo một hiểu lầm rất khó gỡ, vì người đọc sẽ đi tìm những thứ không tồn tại: bảng thành tích chuyên nghiệp, mức tiền thưởng, đai vô địch.

Và còn một tầng nữa, tầng khiến mọi thứ khó hơn: những bộ môn có truyền thống khu vực. Vovinam từng có mặt trong chương trình thi đấu SEA Games. Wushu, với hai nhánh biểu diễn và đối kháng, cũng gắn với các kỳ đại hội thể thao khu vực. SEA Games 31 do Việt Nam đăng cai năm 2026 là một dịp để nhìn thấy rõ điều này: cùng một ban tổ chức, cùng một khu thi đấu, nhưng luật, cách chấm, cách xếp hạng, cách trao đai hoàn toàn khác nhau. Một phóng viên viết về cả hai nhánh mà không phân biệt lớp chủ thể thì bài viết của anh ta sẽ chứa những câu nghe rất trôi tai nhưng vô nghĩa về mặt kỹ thuật.

Ở võ thuật, dữ liệu tồn tại nhưng bị phân tán: nó nằm trong ngăn kéo của các võ sư, trong sổ tay của trọng tài, trong video điện thoại của vài cổ động viên trung thành. Bước phân loại bộ môn là cái móc treo cần có để gom tất cả những mảnh ấy vào một chỗ dùng được.

Người hâm mộ không cần khung, họ cần tên

Có một điều mà các nhà phân tích nghiệp dư thường quên: khán giả võ thuật Việt Nam là một trong những cộng đồng hiểu chuyên môn nhất mà tôi từng gặp. Họ không cần ai dạy họ rằng taolu chấm điểm khác sanda. Họ biết. Họ ngồi ở hàng ghế thứ ba và chỉ cho nhau thấy cú đá nào bị trừ điểm vì mất thăng bằng, thế vật nào bị xử lỗi vì vào cửa sai. Cái họ cần từ người viết là tên, là câu chuyện, là bối cảnh, là sự thừa nhận rằng trận đấu họ vừa xem có ý nghĩa gì.

Tôi đã nhiều lần ngồi giữa một nhóm cổ động viên trẻ ở Đà Nẵng. Một cậu nói với tôi: “Chú viết gì cũng được, miễn đừng gọi môn của tụi con bằng tên môn khác.” Câu ấy ngắn, và tôi nghĩ nó là lời phê bình chính xác nhất mà người viết thể thao Việt Nam có thể nhận trong thập kỷ này.

Cái nghịch lý nằm ở đây: khi người viết thiếu dữ liệu, phản xạ tự nhiên là viết dài hơn, viết trừu tượng hơn, tránh gọi tên cụ thể để không bị bắt lỗi. Người hâm mộ nhận ra ngay. Họ đọc một bài dài ba nghìn chữ và đúng cái cảm giác như tôi đọc tài liệu rỗng kia: giàn giáo rất đẹp, không một viên gạch.

Người bên ngoài nhìn vào và kết luận rằng võ thuật Việt Nam thiếu dữ liệu. Tôi cho rằng họ nhìn sai chỗ. Dữ liệu ở đây không thiếu, nó chỉ chưa được đặt vào ô đúng. Cái thiếu là người chịu dừng lại để phân loại, và người chịu viết ra một câu thật khó viết: chỗ này tôi chưa biết.

Phản trực giác: khi cái trống trung thực hơn cái đầy

Có một cách hiểu sai mà tôi gặp thường xuyên, và nó đến từ cả trong nước lẫn ngoài nước. Người ta cho rằng một bản phân tích trống là dấu hiệu của sự yếu kém, rằng ở một nền thể thao đang phát triển thì việc bịa cho đầy là một kỹ năng cần thiết, rằng người đọc không đủ kiên nhẫn để chấp nhận những ô trống.

Tôi không tin vậy, và tôi có lý do thực nghiệm. Một khung phân tích sai sẽ đẻ ra những kết luận sai, và những kết luận sai ấy sẽ đi vào các bài báo khác, vào các cuộc trò chuyện của cổ động viên, vào cách một bậc phụ huynh quyết định cho con theo môn nào. Cái giá của một câu sai được viết ra rất tự tin lớn hơn cái giá của một ô trống được để nguyên.

Điều phản trực giác thứ hai nằm ở chỗ khác: người trong nghề võ thường không hào hứng với chuyện phân loại. Một huấn luyện viên lớn tuổi từng nói với tôi rằng phân loại là việc của giấy tờ, còn ông chỉ cần nhìn một người bước lên sàn là biết. Ông đúng theo cách của một người đã nhìn hàng nghìn người bước lên sàn. Nhưng ông không phải người viết. Người viết không có cái vốn mắt ấy, và cách duy nhất để bù lại là phân loại, ghi chép, kiểm chứng, và chịu mất mặt khi mình sai.

Cái chết người nhất trong nghề này là sự tự tin được truyền từ khung, không phải từ dữ liệu. Người viết mở khung ra, thấy có tám chiều, thấy có bảng, thấy có ma trận, bèn tin rằng mình đang làm phân tích nghiêm túc. Nhưng khung không tạo ra tri thức. Khung chỉ sắp xếp tri thức đã có. Khung rỗng thì mãi rỗng, dù nó được vẽ bằng phần mềm gì.

Những gì cần có để bắt đầu lại

Nhìn vào danh sách những gì cần bổ sung để chạy lại quy trình, tôi thấy nó giống một bản danh sách những gì người viết thể thao Việt Nam nên tự kiểm trước khi gửi bài.

Tiêu đề bài gốc, nguồn, ngày công bố. Không có ba thứ ấy thì không ai chấm được độ tin cậy của bài, và người viết mất khả năng tự bảo vệ khi bị chất vấn.

Lớp chủ thể. Một dòng thôi: đây là võ thuật thi đấu hiện đại, hay võ cổ truyền biểu diễn, hay tán thủ. Dòng ấy định hình tất cả những gì viết phía sau, và nó chỉ mất ba giây để viết.

Danh sách các điểm thông tin cụ thể, tối thiểu năm mục, có tên người, có ngày, có con số. Đây là phần vất vả nhất, vì nó đòi hỏi phải gọi điện, phải đến nơi, phải ngồi chờ, phải nhận một cuộc gọi không vui từ người bị viết.

Danh sách thực thể: võ sĩ, huấn luyện viên, võ đường, ban tổ chức, liên đoàn. Không có thực thể thì không có câu chuyện.

Và cuối cùng, một dòng ghi chú tách bạch rõ đâu là sự thật lấy từ nguồn, đâu là suy luận hợp lý, đâu là phỏng đoán. Tôi thích cách một tòa soạn tôi từng cộng tác làm việc này: họ bắt người viết tự dán nhãn cho từng đoạn suy luận. Ban đầu tôi thấy phiền. Về sau tôi thấy nó cứu tôi vài lần khỏi những bài viết mà tôi sẽ phải xin lỗi.

Có những trận đấu kéo dài chín mươi phút, nhưng câu chuyện thì đọng lại hàng chục năm. Tôi tin điều đó với bóng đá Đà Nẵng, và tôi cũng tin điều đó với những đấu trường võ thuật nhỏ bé hơn nhiều, nơi không có máy quay truyền hình, nơi chỉ có vài chục người ngồi quanh một cái đài, và nơi một võ sĩ mười chín tuổi đang đánh trận đầu tiên trong đời. Những câu chuyện ấy sẽ biến mất nếu người viết tiếp tục dựng giàn giáo thay vì đặt gạch.

Mỗi nhịp trống trên khán đài là một nhịp đập của thành phố nơi trái bóng lăn, và nhịp ấy cũng tồn tại ở những võ đài không tên.

Dấu hiệu tiếp theo tôi sẽ theo dõi

Tôi sẽ không đợi một tuyên bố từ ban tổ chức nào. Tôi sẽ theo dõi ba dấu hiệu rất cụ thể, vì tôi tin dấu hiệu nhỏ thường đến trước thay đổi lớn.

Dấu hiệu đầu tiên là việc các tòa soạn có thêm một trường bắt buộc trong biểu mẫu duyệt bài: lớp chủ thể của bộ môn. Một dòng ngắn, nhưng nó thay đổi cách người viết ngồi xuống.

Dấu hiệu thứ hai là việc xuất hiện những bài viết võ thuật Việt Nam dám để trống những chỗ chưa biết, thay vì lấp bằng tính từ. Khi một bài báo viết được câu “tôi chưa có đủ dữ liệu để kết luận trận này”, nghề của chúng tôi đã đi thêm một quãng.

Dấu hiệu thứ ba là việc các cựu võ sĩ và các võ sư bắt đầu được ghi lại tên, ngày thi đấu, và kết quả, không phải để làm đẹp hồ sơ mà để giữ lại một lịch sử đang trôi qua trước mắt chúng ta mỗi mùa giải.

Nếu những dấu hiệu ấy đến, tôi sẽ rất vui, vì tôi đã quá mệt với những nhà thờ giàn giáo. Còn nếu chúng không đến, có lẽ tôi sẽ tiếp tục ngồi lại sau giờ đóng cửa quán cà phê ven sông Hàn, với một tệp tài liệu mở, và tự hỏi mình một chuyện đơn giản: người viết võ thuật ở Việt Nam phải can đảm đến mức nào mới dám viết xuống hai chữ “chưa biết”, trong một nền thể thao mà ai cũng đang chờ đợi một kết luận?